vrijdag 14 november 2014

25 jaar geleden gevallen: Die Berliner Mauer

Het is 9 november 1989. Duitsland bestaat sinds 1945 uit vier bezettingszones, net als de voormalige hoofdstad. De wereld is verdeeld in West en Oost en Berlijn speelt daarin een centrale rol. Aan dat alles komt snel een einde wanneer de Berlijnse Muur valt.

Wat vooraf gebeurde
De tweede wereldoorlog eindigde met Duitsland als grote verliezer. In februari 1945 werd tijdens de Conferentie van Jalta Duitsland opgedeeld in vier bezettingszones, één per geallieerde macht (Verenigde Staten, Verenigd Koninkrijk, Frankrijk en de Sovjet-Unie) die de zones zouden besturen. Ook de voormalige hoofdstad van het Derde Rijk, Berlijn, werd opgedeeld in vier sectoren.
Nu Duitsland niet meer als alleenheerser rond marcheerde rees de vraag wie de grootste mogendheid was: Het Westen met zijn kapitalisme of het Oosten met zijn communisme? Dat zorgde voor spanning tussen de twee en de Koude Oorlog was geboren. Daar middenin bevond zich Berlijn dat met zijn geallieerde sectoren een enclave vormde pal in de Sovjet-Unie. Door die politiek-territoriale verhoudingen ging Berlijn een centrumpositie innemen in de strijd tussen de inlichtingendiensten van Oost en West.


De aanloop
Hoewel er al een afbakening van de grens tussen de bezettingszones in Berlijn bestond vanaf 1945 is het pas vanaf 1946 dat de grens
echt duidelijk werd. Op 1 december 1946 startte het militaristische Sovjetbewind een gewapende grenspolitiemacht. De grens overschrijden kon alleen met een interzonepas en de eerste grensafzettingen, prikkeldraad en barricades, werden geplaatst.
Tussen 24 juni 1948 en 12 mei 1949 reageerde de Sovjet-Unie met een blokkade op de invoering van de voormalig gezamenlijke Deutsche mark als officiële munteenheid in West-Duitsland. De blokkade bestond uit de afsluiting van weg-, spoorweg- en binnenvaartverbindingen waardoor West-Berlijn via een luchtbrug moest worden bevoorraad. Een paar dagen later, op 23 mei 1949, werden de Westelijke sectoren opgenomen in de Bondsrepubliek Duitsland en op 7 oktober werd Oost-Duitsland de Duitse Democratische Republiek (DDR) gedoopt.
In 1952 begon de DDR de grens af te sluiten met hekken, bewakingsposten en alarminstallaties. Er werd een 5 kilometer brede verboden zone aangelegd die alleen betreden kon worden met toestemming, die vooral aan de lokale bevolking werd gegeven.
Ondanks alles bleef de grens relatief open omdat het moeilijk te bewaken viel. Tussen 1949 en 1961 vluchtten ongeveer 2,6 miljoen mensen naar het Westen, 47.433 daarvan enkele weken voor de bouw van de muur. De vluchtelingen waren voornamelijk hoogopgeleide mensen waardoor de economie van de DDR in gevaar kwam. Ook smokkelaars waren een economisch gevaar en werden zwaar gecontroleerd door de Volkspolizei. De Oost-Duitse Mark was gemakkelijk om te wisselen op de zwarte markt waardoor West-Berlijners en Oost-Berlijners die in West-Berlijn werkten hun inkopen stukken goedkoper in Oost-Berlijn deden.
Ondertussen verscherpte de strijd tussen West en Oost met onder andere de wapenwedloop en een voortdurende diplomatieke strijd. Ook op economisch vlak werd het heter. Het Westen legde een embargo op tegen het Oosten op hoogtechnologische producten. De grens was dus meer dan een territoriale scheiding.


De bouw
In 1961 besloot Walter Ulbricht, Oost-Duits politicus en als voorzitter van de Staatsraad de feitelijke leider van de DDR van 1960 tot 1971, samen met Sovjetleider Nikita Chroesjtsjov een einde te maken aan de leegloop van de DDR. In de nacht van 12 op 13 augustus begon men met de bouw van de Muur. In enkele weken tijd rees er een zwaarbewaakte betonnen muur op met zeven doorgangsposten rond West-Berlijn.
De zware bewaking kreeg het bevel te schieten op mensen die probeerden de grens over te steken en van elke beweging, ook van andere bewakers, een foto te nemen. De muur was ook omzoomd met prikkeldraad. De eerste 2,5 jaar bleef de muur potdicht, maar nadien kwamen er kieren voor Westerse bezoekers.
In het begin was het nog vrij gemakkelijk de muur over te gaan. Dat kon via de huizen die op de grens stonden of via de verschillende zwakke plekken van de muur. Uiteindelijk moest men inventiever worden en werden er tunnels onder de muur gegraven, over de muur gevlogen of werden mensen over de grens gesmokkeld in onzichtbare laadruimten in auto’s. Naarmate de muur afschrikwekkender werd konden de mensen er moeilijker mee om om vast te zitten. Zo ontstond het Mauersyndroom, of muurziekte.
De muur stond volledig op het grondgebied van de DDR, omdat de Oost-Duitse bouwers niet op West-Duits gebied mochten komen. Het westen trok zich weinig aan van de muur. Ze spoten het vol met graffiti en gooiden er afval over.